آیت‌الله زین‌العابدین قربانی لاهیجی، فقیه، مفسر و از چهره‌های شاخص روحانیت گیلان، بامداد ۲۰ مهر ۱۴۰۵ در ۹۳ سالگی در رشت دیده از جهان فروبست. او که نزدیک به دو دهه، از سال ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۷، نمایندگی ولی‌فقیه در استان گیلان و امامت جمعه رشت را بر عهده داشت، پیش از انقلاب سال‌ها در صف مبارزه با رژیم پهلوی بود و در دوران حبس در زندان شهربانی رشت، ترجمه سه جلد از «الغدیر» علامه امینی(ره) را به فارسی به انجام رساند. از او ۴۵ اثر علمی، ازجمله «تفسیر جامع آیات‌الاحکام» در ۱۲ جلد و «علم حدیث» در دفاع از معارف حدیثی شیعه، برجای مانده است. مرور کارنامه پربار این عالم فرزانه، از تحصیل در محضر بزرگانی چون آیت‌الله بروجردی(ره)، امام خمینی(ره) و علامه طباطبایی(ره) تا سال‌ها وعظ و خطابه و تألیف و تدریس، تصویری جامع از یک روحانی دردآشنا و مردم‌دار ترسیم می‌کند؛ زیستی سراسر تلاش در مسیر ترویج علوم آل‌محمد(ع)، خدمت بی‌منت به مردم گیلان و پرورش نسل‌های جدید.
تکوین شخصیت علمی در مکتب بزرگ قم
آیت‌الله قربانی سال ۱۳۱۲ در روستای پنچاه از توابع آستانه اشرفیه، در خانواده‌ای کشاورز و مذهبی دیده به جهان گشود. او پس از فراگیری مقدمات در زادگاه و حوزه علمیه لاهیجان، سال ۱۳۲۹ راهی حوزه علمیه قم شد تا از سرچشمه فیاض معارف اسلامی بهره‌مند شود. حضور در درس خارج فقه و اصول حضرات آیات عظام بروجردی(ره) و امام خمینی(ره) به مدت یک دهه و بهره‌گیری هشت‌ساله از محضر علامه طباطبایی(ره) در مباحث فلسفه و تفسیر، بن‌مایه‌های علمی و اجتهادی او را محکم کرد. آیت‌الله قربانی همچنین از محضر اساتیدی چون امام موسی صدر، آیت‌الله مشکینی(ره)، آیت‌الله سلطانی(ره) و آقا رضا صدر(ره) بهره‌های فراوان برد.
تأثیرپذیری عمیق او از این اساتید برجسته، تنها به مدارج علمی خلاصه نشد؛ بلکه دیدگاهی جامع‌نگر نسبت به دین و ضرورت پاسخ‌گویی به نیازهای روز جامعه را در او نهادینه کرد. او از همان سال‌های نخست تحصیل، در کنار تعلم، به امر خطابه و وعظ در منابر مختلف پرداخت و رسالت آگاهی‌بخشی دینی را در اولویت برنامه‌های خود قرار داد.
تکاپوی مبارزاتی و پیوند دیرین با رهبر شهید
سابقه مبارزات سیاسی آیت‌الله قربانی به اوایل دهه ۱۳۳۰ و پیوند با گروه فداییان اسلام به رهبری شهید نواب صفوی(ره) بازمی‌گردد. پس از شهادت نواب و یارانش در سال ۱۳۳۴، او مدتی را در اختفا گذراند و در همین دوران سخت، در سفری به مشهد مقدس با رهبر شهید، حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای آشنا شد؛ پیوندی فکری و عاطفی که بیش از هفت دهه پایدار ماند. با آغاز نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی(ره) در سال ۱۳۴۰، آیت‌الله قربانی در صف اول مبارزه قرار گرفت. سخنرانی‌های افشاگرانه او علیه رژیم ستم‌شاهی موجب شد بارها توسط ساواک دستگیر و زندانی شود. در سال ۱۳۴۴ پس از لو رفتن جلسات فقهی حکومت اسلامی که با نظارت شهید بهشتی برگزار می‌شد، دستگیر شد و در سال ۱۳۵۰ نیز پس از سخنرانی در انزلی‌محله لنگرود، به ۶ ماه زندان و پنج سال ممنوعیت از منبر و فعالیت‌های دینی و خروج از کشور محکوم شد. با این حال، او دست از مبارزه برنداشت و در دوران محرومیت از منبر، به پیشنهاد شهید مطهری(ره) در مسجد ابوالفضل(ع) تهران اقامه نماز کرد و جلسات معارفی خود را با همراهی بزرگانی چون شهید بهشتی(ره)، شهید باهنر(ره) و آیت‌الله هاشمی رفسنجانی(ره) ادامه داد.
قلم در خدمت معارف؛ از مجله مکتب اسلام تا الغدیر
آیت‌الله قربانی از برجسته‌ترین روحانیون قلم‌به‌دست در تاریخ معاصر حوزه علمیه بود. فعالیت نویسندگی او از سال ۱۳۳۶ آغاز شد. او با نگارش مقاله در روزنامه‌های معتبر وقت و همکاری با نشریاتی چون «مکتب اسلام» در کنار حضرات آیات عظام مکارم شیرازی(دامت برکاته) و سبحانی(دامت برکاته)، نقش مهمی در تبیین اندیشه اسلامی برای نسل جوان ایفا کرد. کارنامه قلمی او شامل ۴۵ اثر گرانسنگ است که برخی از آن‌ها مانند «تفسیر جامع آیات‌الاحکام» در ۱۲ جلد، حاصل ۱۴ سال تحقیق مداوم بوده و امروز در حوزه‌ها و دانشگاه‌های معتبر تدریس می‌شود. او حتی دوران سخت حبس در زندان شهربانی رشت را به فرصتی برای خدمت تبدیل کرده و جلدهای پنجم، نهم و دهم کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره) را در همان دوران زندان به فارسی ترجمه کرد. تألیف کتاب «علم حدیث» در دفاع از معارف حدیثی شیعه، کتاب «به‌سوی جهان ابدی» و شرح‌های ارزشمند بر نهج‌البلاغه از جمله «منشور مملکت‌داری» و «اخلاق و تعلیم و تربیت اسلامی» بخش دیگری از میراث ماندگار قلمی این عالم فرزانه است.
هدایت معنوی گیلان و خدمات ماندگار اجتماعی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، آیت‌الله قربانی مسئولیت‌های خطیری را در ساختارهای نظام بر عهده گرفت. ریاست کمیته‌های انقلاب شرق گیلان، ریاست دادگاه‌های انقلاب استان و نمایندگی مردم آستانه اشرفیه در دوره دوم مجلس شورای اسلامی (و ریاست کمیسیون ارشاد) ازجمله این مسئولیت‌ها بود. او دوره‌های دوم تا پنجم به‌عنوان نماینده مردم شریف گیلان در مجلس خبرگان رهبری حضور داشت. مهم‌ترین فصل فعالیت‌های اجرایی و دینی وی، انتصاب به سمت نمایندگی ولی‌فقیه در استان گیلان و امامت جمعه رشت از سال ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۷ به مدت ۱۷ سال بود. در این دوران، او درراستای حفظ وحدت، گره‌گشایی از مشکلات مردم و توسعه زیرساخت‌های دینی و آموزشی استان گام‌های بلندی برداشت. تأسیس دانشگاه آزاد اسلامی واحد لاهیجان و آستانه اشرفیه، ایجاد سرای سالمندان، بازسازی مسجد جامع هزارساله لاهیجان و برگزاری کنگره‌های بین‌المللی برای پاسداشت بزرگانی چون حکیم فیاض لاهیجی(ره) و حزین لاهیجی(ره) از جمله خدمات ماندگار او در عرصه فرهنگ و اجتماع به شمار می‌رود.
زیست مردمی و افق روشن یک میراث معنوی
ویژگی برجسته آیت‌الله قربانی، مردم‌داری و ارتباط نزدیک با آحاد جامعه بود. او که خود برآمده از خانواده‌ای کشاورز و زحمتکش بود، در طول سال‌های مسئولیت نیز درهای بیت و دفتر خود را به روی همگان باز گذاشت. دیدارهای عمومی روزانه، رسیدگی به مشکلات اقشار محروم و سرکشی به خانواده‌های معظم شهدا، بخشی جدایی‌ناپذیر از برنامه روزمره وی بود. سرانجام این عالم مجاهد و خادم معارف اهل‌بیت(ع)، پس از عمری با برکت و مجاهدت در راه دین و انقلاب، در بیستم مهرماه ۱۴۰۵ دار فانی را وداع گفت و به دیار باقی شتافت. بی‌گمان آثار قلمی گرانسنگ، مؤسسات برجامانده و یاد خیر او، میراثی معنوی است که تنها به دیار گیلان بسنده نمی‌کند؛ بلکه میراثی برای همه ایرانیان و همه جویندگان معارف اهل‌بیت(ع) به شمار می‌رود. با این حال، پیوند او با مردم گیلان پیوندی ویژه بود؛ مردمی که او را از خود می‌دانستند و او نیز عمری در میان آنان زیست. مشعل پرفروغ این میراث، نام و یاد این فقیه فقید را برای همیشه در تاریخ مفاخر اسلامی زنده نگه خواهد داشت.
نظر شما